01. PU THANGA LEH A HLATE -C.Vanlallawma.


1.    PU THANGA  LEH  A  HLATE

   -C.Vanlallawma.

            Zofate zingah hian ‘Hla phuahtu ropui – Pu Thanga’ an awmlo a ni thei e. Mahse ‘Hla pawimawh – Pu Thanga phuah’ chu a awm si a ni. Chung hlate pawimawhna chu a phuahtuin a phuah mawizia-ah ni lovin, a hun lai leh a hnu zela Mizo rilrua thusawitu lian a nihnaah a innghat a. Dik takin Lushai Hills mipuite rilrua ram leh hnam hmangaihna tuihna siamtu, finna leh hraitna meichher chawia Zoram thimna su engtu, hmasawnna leh changkanna khawlpui Bible hmanga Zofate awng tirualtu Pu Thanga leh a hlate hi kan hriat loh chuan ‘Mizoram’ hi kan hrechiang theilo a ni.

A hlate : Pu Thanga (1883-1957) hi Upa Ch.Pasena’n ‘hla phuahtu hmasa ber a ni’ a tih ang deuhin Mizo kohhran din tirh laia kristian hla siamtu hmasa ber niin a lang. A tirah chuan Sap hla a han letling phawt a. A hla lehlin zawng zawng chu 31 nia hriat a ni. Hla Bu chhut hnihna 1902 ah a hla 3 –

Lalber hmaah kan ding ang           No. 51                                                                         Ka vanin khi a mawi a eng             No. 64                                                                        Kristian sual remna a siam ta        No. 79                                                           

te hi a chuang tawh a. Hla thu nambar tidanglam hauh lova hla siam thar apiang chhut nawnnaa an seng luh mawlh mawlh lai, 1915 hma lamah khan Mizo hla lehlin dang reng reng Pu Thanga hla aia hma tawng (dah hmasak) hi a awm lo.           

Tin, hla hi a phuah hma ve reng reng a. A phuah hmasak ber ni awma lang chu,’Kan chatuan Pa rawn zawng rawh u’ tih hia a ni (Hla Bu 3-na, 1904 ah No.98-na). A lehlin ni lo, a hla phuahte hi han hre fel leh law law ila –

            Hla bul                                                                                 Phuah lai hun

1.      Kan Chatuan Pa rawn zawng rawh u                                1903-04                    

2.     Aw  Isu ka hmangaih ka rilru ah                                       1906

3.     Ka Pa, aw ka Pathian                                                           1906

4.     Misual ka ni                                                                          1906

5.     Vana Jerusalem thar mawi tak                                          1906

6.     Mizoram Mizoram ka thlahlel hle che                             1907-11

7.     Mizo fate u finna zawng ula                                               1907-11

8.     Aw Lalpa chungnung ber kan fak hle a che                     1910 December.

Hengho zinga No 6-na leh 7-na hi tunhnu hian thangthar lehzual te hian kan hrelo ta deuh mai pawh a, a chhuah tirh atanga hun rei tak chhung chu Zoram pum deng chhuaktu ram hmangaihna hla lar ber a lo ni tawh thin.

Khatia kum 1907-a Pu Thanga leh a thiante mi panga, lehkha zir tura Cole Sapin Shillonga a tir thla kha an lunglengin an khua a har hle ni tur a ni. ‘Zo Hnam Hla’ an ti, ‘Lunglen Hla’ an ti, ‘Ram Ngaih Hla’ te an tia, hla eng engemaw hi an phuah a. Chutia an hla phuah pathum chu kum 1910 October thla khan Mizo leh Vai Chanchinbu ah an rawn chhuah ta nghe nghe a ni.

Ram leh hnam hmangaihna rilru atanga Hla phuah(patriotic song) reng reng hi khami hma lam khan sawi tur kan hre lo. A han awm chhun,”Mizo kan ni lawm ilangin” tih lah kha Mizo phuah ni lovin Zosapthara phuah a ni si. Mizo History ah Chanchin Tha kawl a en tirh khan Pu Thanga hi Mizo hnam tana khua leh tui thar hmasa a ni ngei mai.Mi hnam zinga engemaw chen an zu tap hnu phei kha chuan mahni ram ngainatna, lainatna leh duhsakna sang tak an rawn chhar a. Lehkha thiam hmasa an nih ve bawk avangin hmasawnna leh changkanna kawnga hnam zirtirtu leh kaihruaitu bulpui an ni zui ta pawh kha a mawh lo ve. Mahni hnam hmangaihna rilru thar atang chuan he rama thlifim leng vel leh zo tui thiang luang ri her her te, a tlang hrim hrim lo mawi zia te hi an rawn hre thar a,Mizo tlangval diktak chuan Hlain a chawi lo thei ta lo a ni.

Ram changkang zawkah lehkha an zir a. An awmna Shillong khawpui phei kha chu khatih lai pawh khan Aizawl te lakah chuan pui tak a ni. Lieutenant Governor-in a awp a, sawrkar pisa lian tak tak leh lir thei chi hrang hrang te a awm tawh a, an Bazar ngawt pawh kha a ropui an tihzia an sawi thin. Chutih laiin Zoram an han thlir a, zirna a la hniam em em. Tirhkoh ten an buaipui ber pawh ramhuai buanthluk ilo leh ‘damdawi ei hi thihna a ni lo’ tih te a la ni. Mizoram kha lainatin tap zawih zawih pawh nise I thiam ang u.

Pu Thanga hian, ‘Thluk : Welsh National Song’ tih a rawn ziak tel nghe nghe a. Welsh-ho hnam hla chu ‘The Land of My Fathers’ a ni. Tin, ram hmangaihna hla chi bawk hi ‘Lunglen Hla’ tiin a rawn chhuah tel a, ‘Mizo fate u,finna zawng ula’ tih hi. Hetah pawh hian zalenna kawl en laia Pu Thanga’n thahnem a ngaihzia chiang takin a hmuh theih –

Mizo fate u, finna zawng ula,    
         Theihpatawpin bei rawh u;                                                                                   
At leh sual dova’n inbuatsaih ula,                                                                                    In hriamhrei pawh keng rawh u.

Lehkha thiam hmasate kha mahni tawk tawka thahnemngai em em, ram hmasawnna leh thawvenna tura bei nasa tak an ni theuh chungin hla meuh phuaha thahnemngaihna tilangtu awmchhun chu Pu Thanga hi a ni. Vai ram hmun khawhara a zin pawh chu mahni tan a ni lova, chhungkaw tan a ni hek lova, ram tan a ni. Zofate tan ‘zalenna ram’ a thlir a, chuta luh chu a nghakhlel ber a ni. A beiseina chu hnuk tiulh rum rum hian zu sawi thiam a.

            Keimahni Zo tlang ram nuam takah hian,
            Finna leh ropuina tui kan in ang;   
              Hma lam kan um ang, thim a kiang ang,      
           Eng leh thawven a leng ang.

Khawvel hnam tin zingah  hian ram leh hnam tana puipa deuh leh chutiang kawnga thahnemngai zual (nationalist) hi an awm thin. Chung mite chuan mi rilru an chawk tho a, an tiharh a, hnam chanchina inlumlehna lian deuh emaw, engemawti talin a thlen phah chawk a ni. A tha zawnga a kal chuan hnam tichaktu, dinchhuahtirtu pawh an ni thin. Chutiang mi chu Mizo zingah hian zawng dawn ila, Pu Thanga hi a ni dawn lawm ni? Kum 1906 Mairang inkhawmpui dawn khan tlai khat chu Zosaphluia khan Thanga hi kovin a kal ve theih dawn leh dawn loh a zawt a. Thanga chuan, ‘Phaitual a lum tawh si a,ka that meuh loh lai a ni bawk si a, ka kal thei dawn em maw ni le, ka zuam mang lo ve’ tiin a chhang a. Pu Hluia chuan Thanga chu Khasi ramah te kal tawh leh vai tawng pawh thiam, mi vengva deuh a nih avangin kal ah a duh hle a, ‘Inngaihtuah la, Inrinni-ah I thu mi hrilh leh ang che’ tiin a kalsan ta a. Inrinni  a lo thlen chuan Pu Hluia inah han kalin kal a zuam loh thu chu a han sawi leh a. Ani Pu Hluia chuan, “Aw le, I peih loh chuan ka tir lui lo a che; kal thei la chu in ram tana kumkhuaa thatna tur a nih ka ring a ni”, a lo ti kher a. Thanga a haw ta chu kawmchar luhka ni lumah a zuk inbual a, ‘inngaihtuahna nasa deuh mai hian min rawn man zui ta a’ a ti. A sawi dan chuan, “Mipa fa chu mahni ram leh hnam tana piang kan ni alawm, ka thih leh kan ram tan a ni ang a, ka dam leh kan ram tan a ni ang chu, ka kal a niang chu”, ka ti a, thu ka titlu ta a. Ka lo inbual zo chiah chu a ni a; ka inseam a, Zosaphluia hnenah chuan, “Mairang kal kha ka titlu ta e”, ka han ti a,a ti. He thu mawlte atang pawh hian Pu Thanga chu tunge a nih kha a lang chiang hle.                                                                       

A hla phuah hmasak ber kha pawimawh riauna bik nei bawk a ni. ‘Kan Chatuan Pa’ tih hrim hrim pawh kha chhui tham a ni a. He hla a phuahna chhan leh a phuah hunlai(1903’s) Zoram dinhmun hi a sawina-ah Pu Thanga chuan,”Mizovin an awih ngam lohna ber chu sakhua leh inthawi ban chuan ramhuaiin an tihlum ang tih an hlauh vang a ni  ber” a ti a. Saitual chhim veng tawpah khian hmanlaiin Hmar hnam peng khat Kawilam-hovin rulpui lian tak an hmu a. An hlauh avangin tlawn lungawi nan an be ta a. Chu chu tuna Rulchawm hmun khi a ni. Mahni ranvulh theuh pein chhungkaw tin an inpek chhawk a, a rei hnu phei chuan ranin a daih loh avangin naupang an pe a, an fanu nulate an pek chin pawh a awm ta hial a ni an ti. Chu chu hmanlai Mizo thawnthu lar tak a ni thin. Chu thawnthu chu miin an awih hle tih sawiin Pu Thanga chuan a hunlaia titi leng vel mak tak hi a sawi nghal a, chu chu hei hi a ni: “Kumpinu’n Mizo chu hriam chuan kangam ta. Chemsena thah vek mai chu a tha si lo va, engtinnge hriam lova tihhlumna zia ni ang aw?” a ti a. ‘A nih leh han bei teh le’ an ti a. He thu leng vel avang hian miin Pathian thu an awih ngam lo niin a sawi. Inthawina dan hlui leh ramhuai biak kha Pu Thanga chuan hmanlaia rulchawmtute ang mai khan mahni lu chunga meiling chhek khawlna thiltih mai mai niin a hria a.

Hmanlaiina an fate ei zotu rulpui, Pawih sumdawngin a thahsak ang khan tumah hian ramhuai thuneihna hnuaia sal tang- Mizote chhanchhuak turin Lal Isua a local ta e, a ti a ni.Tin, Zofaten Pu Thanga hming kan hriatrengna fo tur chu – ‘Aw Lalpa chungnungber kan fak hle a che’ tih a lo phuah hi a ni. He hla hi bawih chungchanga Dr.Fraser-a leh Zoram Bawrhsap H.W.G.Cole (leh Mizo lalho) intibuaiin  a nghawr chhuah a ni a, kum 1910 December thlaa a phuah a ni. Pu Thanga sawi ngei hi en mai ila- Kum 1910 thlasik lain kan Missionary-ho intawhkhawmna District Committee emaw General Committee emaw an tih hi Mawphlang-ah a awm a. Chu Inkhawmnaah chuan Bawi thuah Dr.P.Fraser-a leh Lt.Col.Cole, Mizoram Bawrhsap an inkhing a. Missionary ho chuan Dr.P.Fraser-a chu an tan ta lo va. Chutah chuan Lt.Col.Cole chuan Dr.P.Fraser-a chu Mizorama kir leh thei tawh lo turin a siam ta a. Ani Dr.P.Fraser-a chuan Dacca-a E.B. and Assam Lt.Governor hnenah a appealed a, chumi chhanna nghak chuan Dr.Sap te nupa leh Saptlangvala leh Dala chu Shillong-ah an cham reng a, an cham chhung chuan Mizorama an hawn leh theihna turin kan tawngtai tlut tltu mai a. Nakinah ni tam fe an cham hnu chuan Dr.Sap chuan,’Chhanna a lo thleng dawn tawh ang, Silcharah I lo zu nghak ang u’, a ti a, Silcharah an chhuk ta a. Silchar an thlen tukah chuan Mizoram hawn phalna an hmu ta a, chu veleh Dala chuan Post Card min han thawn a, tah chuan, ‘Mizorama hawn phalna kan hmu ta,naktukah Aizawl panin kan chhuak dawn’ tiin min rawn hrilh a.                                                                                               

Chu Post Card chu kan Hostel bathlarah naupangho sikul kal hlana Matric exam tura keimah chauha lehkha ka lo chhiar lai takin dak semtuin mi rawn pe a, ka han chhiar veleh chuan Pathianin kan tawngtaina te a chhangin kan dil chu min rawn hlawhtlin tir ta ngei mai le tiin kan ngai a ni. Ka lawm ta em em mai a, kan Pathian chu Pathian nung, tawngtaina chhang thei tak tak a nih ka hria a.                                                

Pindanah ka va lut a, lehkha ziak loh ka va la a, he hla hi ka ziak ta zung zung mai a, minute nga chhung pawh tling lovah ka  ziak zo ta mai a. Keimah pawhin mak ka ti a, keimah maia ka tih pawh niin ka hre lo va, Pathian thlarauvin keimah hmanga a tih niin ka hre zawk a, ka phuah pawh ka ti ngam bengtla thin lo. Sap hovin, ‘Inspired’ ‘Pathian thawkkhum’ an tih ang deuh hi niin  ka hria a, ka serh hle a ni.   

‘Aw Lalpa chungnung ber kan fak hle a che’ tih baka Mizo kristiante hla ngainat hi a awm chuang awm lo ve. Pathian chibai bukna hla tha a tling a. ‘Mizo kristiante hla chuam’ vuah hial theihin khawi hmun leh eng kohhran pawlah pawh tuipui theuh a ni. ‘Fahrah te, Retheite Lal, Pa leh Pathian’ titu Pu Thanga nun hi kan enchain chuan a phuah chhuahna zungzam pawh a thuk a ni.                                      

Pu Thanglianmanga(Hauhnar) fapa Thanga hi kum 1993 ah khan a piang a, Aizawl leh Sairang inkar Vawngawn khuaa piang a ni awm e. A tirah chuan, ‘Lalhmingthanga’ tiin a hming an sa awm a. Tum khat chu a Pa damlaiin an Chawng a, an Chawng Zu chu a lo thur vek mai a, chuta tang chuan thenkhatin ‘Chawngthura’ te an ti a, rei deuh thleng khan ‘Thangthura’ ti tawk te pawh an la awm. An chawn dawn niin naupang hovin an in an rawn deng a, an deng nasa hle a. A pa chu luhka tlangah va chhuakin, ‘In va ti nasa lutuk ve’ tiin nopang ho chu a va au va, a vanduai asiamin naupangho lung rawn vawm pakhat chuan a lu-ah a deng a, a thi ta hlauh a ni an ti.                                                                                                                    Chuta tanga rei vak lovah a nu chu an in lamah a kir leh a, Thanga chu naupang, nikhua pawh la hre lo a nih lai atangin a lo fahrah ta a, a awm tleitu deuh ber chu a ni a ni awm e. A nite khua Kawlkulha a awm lai chuan a rethei hle. A thiante chaw tlang ken te hi, ‘Kuhte, I chaw kha mi eitir ve ang che aw’ a ti thin. Zokhawsang(tuna Zemabawk kiang) lamah lo chhukin chuta a awm lai chuan Zawlbuk mei engah A AW a zir tan a, Mizoram Lower Primary exam hmasa ber 1903 June ni 25 ah khan naupang 27 zingah pahnihna niin mark 500 ah mark 4151/2 a hmu a. Pathian enkawlna leh Zosapte kaihhruaina hnuaiah a fel pawl deuh leh hmantlak mi tak a o ni chho ta a. Mizo kohhran ding tir leh Mizoram sawrkar hun hmasa lama hming lang pawl tak a ni thei ta a ni. Kum 1907 atangin 1911 thleng High School zirin Shillongah a awm a, 1911 ah khan Calcutta University atangin Matric Certificate a dawng a, Mizo zingah Matric(Entrance ni lo) pass hmasa ber a ni. Kum 1914 ah Aizawl Mission Veng Kohhran upaah thlan a ni a, kum 1916 July ni 12 ah Phulpui Lal Suakhnuna fanu Thangluahpuii nen an innei a, fanau malsawmna an dawng hle. Hun rei tak chhung Bawrhsap Office ah Assistant Clerk leh Head Clerk hna a thawh hnuin kum 1940 ah khan a pension a. Kum 1941 ah Lushai Trading Comapany a din a, chu pawl chu vawiin thlengin a la ding nghe nghe a ni.                                                                                             
Mizo kohhran leh sawrkarah hnuhma a ngah em em a, khawtlang thil- YLA leh thil danga inhmang nasa mi a ni bawk. Tawngkam chhuak ngaihnawm lem lo, awihawm tak leh nghet chet chawta thusawi mi a ni a. A thupui ber leh a damchhunga a thahnemngaihna lam chu Mizo hnam hmasawnna leh thawvenna hi a ni. Kum 1957 April Ni 15 khan a tha leh zung a hman zawhna Zoram leh a chhunga Zofa- a duhsak berte chu kalsanin Chatuan ramah a kal ta a, amahin –

            Van Jerusalem thar mawi tak,

            Chu chu engtiknge ka thlen ang?

            Chumi thlen chu ka nghakhlel hle,

            Ka thinlungin hmuh ka duh hle,
A lo tih ram chu a pan ta ni. Pu Pasena’n a tih angin Pu Thanga hian Mizoram chhim leh Hmar hi a dung leh a vangin a pal chhuak vek a. Chiang deuh zawka a chanchin kan chhui mek pawh zawh thuai a nih ka beisei

Comments

Chhiar hlawh zual

14. R.L. KAMLALA LEH A HLATE R.L. Thanmawia