01. PU THANGA LEH A HLATE -C.Vanlallawma.
1.
PU THANGA LEH
A HLATE
-C.Vanlallawma.
Zofate
zingah hian ‘Hla phuahtu ropui – Pu Thanga’ an awmlo a ni thei e. Mahse ‘Hla
pawimawh – Pu Thanga phuah’ chu a awm si a ni. Chung hlate pawimawhna chu a
phuahtuin a phuah mawizia-ah ni lovin, a hun lai leh a hnu zela Mizo rilrua
thusawitu lian a nihnaah a innghat a. Dik takin Lushai Hills mipuite rilrua ram
leh hnam hmangaihna tuihna siamtu, finna leh hraitna meichher chawia Zoram
thimna su engtu, hmasawnna leh changkanna khawlpui Bible hmanga Zofate awng
tirualtu Pu Thanga leh a hlate hi kan hriat loh chuan ‘Mizoram’ hi kan
hrechiang theilo a ni.
A hlate : Pu Thanga (1883-1957) hi Upa
Ch.Pasena’n ‘hla phuahtu hmasa ber a ni’ a tih ang deuhin Mizo kohhran din tirh
laia kristian hla siamtu hmasa ber niin a lang. A tirah chuan Sap hla a han
letling phawt a. A hla lehlin zawng zawng chu 31 nia hriat a ni. Hla Bu chhut
hnihna 1902 ah a hla 3 –
Lalber
hmaah kan ding ang No. 51 Ka vanin khi a mawi a eng No. 64 Kristian sual remna a siam ta No. 79
te hi a
chuang tawh a. Hla thu nambar tidanglam hauh lova hla siam thar apiang chhut
nawnnaa an seng luh mawlh mawlh lai, 1915 hma lamah khan Mizo hla lehlin dang
reng reng Pu Thanga hla aia hma tawng (dah hmasak) hi a awm lo.
Tin, hla
hi a phuah hma ve reng reng a. A phuah hmasak ber ni awma lang chu,’Kan chatuan
Pa rawn zawng rawh u’ tih hia a ni (Hla Bu 3-na, 1904 ah No.98-na). A lehlin ni
lo, a hla phuahte hi han hre fel leh law law ila –
Hla bul Phuah
lai hun
1.
Kan Chatuan Pa rawn zawng rawh u 1903-04
2.
Aw
Isu ka hmangaih ka rilru ah 1906
3.
Ka Pa, aw ka Pathian 1906
4.
Misual ka ni 1906
5.
Vana Jerusalem thar mawi tak 1906
6.
Mizoram Mizoram ka thlahlel hle che 1907-11
7.
Mizo fate u finna zawng ula 1907-11
8. Aw Lalpa chungnung ber kan fak hle a che 1910 December.
Hengho zinga No 6-na leh 7-na hi tunhnu hian thangthar
lehzual te hian kan hrelo ta deuh mai pawh a, a chhuah tirh atanga hun rei tak
chhung chu Zoram pum deng chhuaktu ram hmangaihna hla lar ber a lo ni tawh
thin.
Khatia kum 1907-a Pu Thanga leh a thiante mi panga, lehkha
zir tura Cole Sapin Shillonga a tir thla kha an lunglengin an khua a har hle ni
tur a ni. ‘Zo Hnam Hla’ an ti, ‘Lunglen Hla’ an ti, ‘Ram Ngaih Hla’ te an tia,
hla eng engemaw hi an phuah a. Chutia an hla phuah pathum chu kum 1910 October
thla khan Mizo leh Vai Chanchinbu ah an rawn chhuah ta nghe nghe a ni.
Ram leh hnam hmangaihna rilru atanga Hla phuah(patriotic
song) reng reng hi khami hma lam khan sawi tur kan hre lo. A han awm
chhun,”Mizo kan ni lawm ilangin” tih lah kha Mizo phuah ni lovin Zosapthara
phuah a ni si. Mizo History ah Chanchin Tha kawl a en tirh khan Pu Thanga hi
Mizo hnam tana khua leh tui thar hmasa a ni ngei mai.Mi hnam zinga engemaw chen
an zu tap hnu phei kha chuan mahni ram ngainatna, lainatna leh duhsakna sang
tak an rawn chhar a. Lehkha thiam hmasa an nih ve bawk avangin hmasawnna leh
changkanna kawnga hnam zirtirtu leh kaihruaitu bulpui an ni zui ta pawh kha a
mawh lo ve. Mahni hnam hmangaihna rilru thar atang chuan he rama thlifim leng
vel leh zo tui thiang luang ri her her te, a tlang hrim hrim lo mawi zia te hi
an rawn hre thar a,Mizo tlangval diktak chuan Hlain a chawi lo thei ta lo a ni.
Ram changkang zawkah lehkha an zir a. An awmna Shillong
khawpui phei kha chu khatih lai pawh khan Aizawl te lakah chuan pui tak a ni.
Lieutenant Governor-in a awp a, sawrkar pisa lian tak tak leh lir thei chi
hrang hrang te a awm tawh a, an Bazar ngawt pawh kha a ropui an tihzia an sawi
thin. Chutih laiin Zoram an han thlir a, zirna a la hniam em em. Tirhkoh ten an
buaipui ber pawh ramhuai buanthluk ilo leh ‘damdawi ei hi thihna a ni lo’ tih
te a la ni. Mizoram kha lainatin tap zawih zawih pawh nise I thiam ang u.
Pu Thanga hian, ‘Thluk : Welsh National Song’ tih a rawn
ziak tel nghe nghe a. Welsh-ho hnam hla chu ‘The Land of My Fathers’ a ni. Tin,
ram hmangaihna hla chi bawk hi ‘Lunglen Hla’ tiin a rawn chhuah tel a, ‘Mizo
fate u,finna zawng ula’ tih hi. Hetah pawh hian zalenna kawl en laia Pu
Thanga’n thahnem a ngaihzia chiang takin a hmuh theih –
Mizo fate u, finna zawng ula,
Theihpatawpin bei rawh u;
At leh sual dova’n inbuatsaih ula, In hriamhrei pawh keng
rawh u.
Lehkha thiam hmasate kha mahni tawk
tawka thahnemngai em em, ram hmasawnna leh thawvenna tura bei nasa tak an ni
theuh chungin hla meuh phuaha thahnemngaihna tilangtu awmchhun chu Pu Thanga hi
a ni. Vai ram hmun khawhara a zin pawh chu mahni tan a ni lova, chhungkaw tan a
ni hek lova, ram tan a ni. Zofate tan ‘zalenna ram’ a thlir a, chuta luh chu a
nghakhlel ber a ni. A beiseina chu hnuk tiulh rum rum hian zu sawi thiam a.
Keimahni Zo tlang ram nuam takah hian,
Finna leh ropuina tui kan in ang;
Hma lam kan um ang, thim
a kiang ang,
Eng leh thawven a leng
ang.
Khawvel
hnam tin zingah hian ram leh hnam tana puipa deuh leh
chutiang kawnga thahnemngai zual (nationalist) hi an awm thin. Chung mite chuan
mi rilru an chawk tho a, an tiharh a, hnam chanchina inlumlehna lian deuh emaw,
engemawti talin a thlen phah chawk a ni. A tha zawnga a kal chuan hnam
tichaktu, dinchhuahtirtu pawh an ni thin. Chutiang mi chu Mizo zingah hian
zawng dawn ila, Pu Thanga hi a ni dawn lawm ni? Kum
1906 Mairang inkhawmpui dawn khan tlai khat chu Zosaphluia khan Thanga hi kovin
a kal ve theih dawn leh dawn loh a zawt a. Thanga chuan, ‘Phaitual a lum tawh
si a,ka that meuh loh lai a ni bawk si a, ka kal thei dawn em maw ni le, ka
zuam mang lo ve’ tiin a chhang a. Pu Hluia chuan Thanga chu Khasi ramah te kal
tawh leh vai tawng pawh thiam, mi vengva deuh a nih avangin kal ah a duh hle a,
‘Inngaihtuah la, Inrinni-ah I thu mi hrilh leh ang che’ tiin a kalsan ta a.
Inrinni a lo thlen chuan Pu Hluia inah
han kalin kal a zuam loh thu chu a han sawi leh a. Ani Pu Hluia chuan, “Aw le,
I peih loh chuan ka tir lui lo a che; kal thei la chu in ram tana kumkhuaa
thatna tur a nih ka ring a ni”, a lo ti kher a. Thanga a haw ta chu kawmchar
luhka ni lumah a zuk inbual a, ‘inngaihtuahna nasa deuh mai hian min rawn man
zui ta a’ a ti. A sawi dan chuan, “Mipa fa chu mahni ram leh hnam tana piang
kan ni alawm, ka thih leh kan ram tan a ni ang a, ka dam leh kan ram tan a ni
ang chu, ka kal a niang chu”, ka ti a, thu ka titlu ta a. Ka lo inbual zo chiah
chu a ni a; ka inseam a, Zosaphluia hnenah chuan, “Mairang kal kha ka titlu ta
e”, ka han ti a,a ti. He thu mawlte atang pawh hian Pu Thanga chu tunge a nih
kha a lang chiang hle.
A hla
phuah hmasak ber kha pawimawh riauna bik nei bawk a ni. ‘Kan Chatuan Pa’ tih
hrim hrim pawh kha chhui tham a ni a. He hla a phuahna chhan leh a phuah
hunlai(1903’s) Zoram dinhmun hi a sawina-ah Pu Thanga chuan,”Mizovin an awih
ngam lohna ber chu sakhua leh inthawi ban chuan ramhuaiin an tihlum ang tih an
hlauh vang a ni ber” a ti a. Saitual
chhim veng tawpah khian hmanlaiin Hmar hnam peng khat Kawilam-hovin rulpui lian
tak an hmu a. An hlauh avangin tlawn lungawi nan an be ta a. Chu chu tuna
Rulchawm hmun khi a ni. Mahni ranvulh theuh pein chhungkaw tin an inpek chhawk
a, a rei hnu phei chuan ranin a daih loh avangin naupang an pe a, an fanu
nulate an pek chin pawh a awm ta hial a ni an ti. Chu chu hmanlai Mizo thawnthu
lar tak a ni thin. Chu thawnthu chu miin an awih hle tih sawiin Pu Thanga chuan
a hunlaia titi leng vel mak tak hi a sawi nghal a, chu chu hei hi a ni:
“Kumpinu’n Mizo chu hriam chuan kangam ta. Chemsena thah vek mai chu a tha si
lo va, engtinnge hriam lova tihhlumna zia ni ang aw?” a ti a. ‘A nih leh han
bei teh le’ an ti a. He thu leng vel avang hian miin Pathian thu an awih ngam
lo niin a sawi. Inthawina dan hlui leh ramhuai biak kha Pu Thanga chuan
hmanlaia rulchawmtute ang mai khan mahni lu chunga meiling chhek khawlna
thiltih mai mai niin a hria a.
Hmanlaiina
an fate ei zotu rulpui, Pawih sumdawngin a thahsak ang khan tumah hian ramhuai
thuneihna hnuaia sal tang- Mizote chhanchhuak turin Lal Isua a local ta e, a ti
a ni.Tin, Zofaten Pu Thanga hming kan hriatrengna fo tur chu – ‘Aw Lalpa
chungnungber kan fak hle a che’ tih a lo phuah hi a ni. He hla hi bawih
chungchanga Dr.Fraser-a leh Zoram Bawrhsap H.W.G.Cole (leh Mizo lalho)
intibuaiin a nghawr chhuah a ni a, kum
1910 December thlaa a phuah a ni. Pu Thanga sawi ngei hi en mai ila- Kum 1910
thlasik lain kan Missionary-ho intawhkhawmna District Committee emaw General
Committee emaw an tih hi Mawphlang-ah a awm a. Chu Inkhawmnaah chuan Bawi thuah
Dr.P.Fraser-a leh Lt.Col.Cole, Mizoram Bawrhsap an inkhing a. Missionary ho
chuan Dr.P.Fraser-a chu an tan ta lo va. Chutah chuan Lt.Col.Cole chuan
Dr.P.Fraser-a chu Mizorama kir leh thei tawh lo turin a siam ta a. Ani
Dr.P.Fraser-a chuan Dacca-a E.B. and Assam Lt.Governor hnenah a appealed a,
chumi chhanna nghak chuan Dr.Sap te nupa leh Saptlangvala leh Dala chu
Shillong-ah an cham reng a, an cham chhung chuan Mizorama an hawn leh theihna
turin kan tawngtai tlut tltu mai a. Nakinah ni tam fe an cham hnu chuan Dr.Sap
chuan,’Chhanna a lo thleng dawn tawh ang, Silcharah I lo zu nghak ang u’, a ti
a, Silcharah an chhuk ta a. Silchar an thlen tukah chuan Mizoram hawn phalna an
hmu ta a, chu veleh Dala chuan Post Card min han thawn a, tah chuan, ‘Mizorama
hawn phalna kan hmu ta,naktukah Aizawl panin kan chhuak dawn’ tiin min rawn
hrilh a.
Chu Post
Card chu kan Hostel bathlarah naupangho sikul kal hlana Matric exam tura keimah
chauha lehkha ka lo chhiar lai takin dak semtuin mi rawn pe a, ka han chhiar veleh
chuan Pathianin kan tawngtaina te a chhangin kan dil chu min rawn hlawhtlin tir
ta ngei mai le tiin kan ngai a ni. Ka lawm ta em em mai a, kan Pathian chu
Pathian nung, tawngtaina chhang thei tak tak a nih ka hria a.
Pindanah
ka va lut a, lehkha ziak loh ka va la a, he hla hi ka ziak ta zung zung mai a,
minute nga chhung pawh tling lovah ka
ziak zo ta mai a. Keimah pawhin mak ka ti a, keimah maia ka tih pawh
niin ka hre lo va, Pathian thlarauvin keimah hmanga a tih niin ka hre zawk a,
ka phuah pawh ka ti ngam bengtla thin lo. Sap hovin, ‘Inspired’ ‘Pathian
thawkkhum’ an tih ang deuh hi niin ka
hria a, ka serh hle a ni.
‘Aw Lalpa
chungnung ber kan fak hle a che’ tih baka Mizo kristiante hla ngainat hi a awm
chuang awm lo ve. Pathian chibai bukna hla tha a tling a. ‘Mizo kristiante hla
chuam’ vuah hial theihin khawi hmun leh eng kohhran pawlah pawh tuipui theuh a
ni. ‘Fahrah te, Retheite Lal, Pa leh Pathian’ titu Pu Thanga nun hi kan enchain
chuan a phuah chhuahna zungzam pawh a thuk a ni.
Pu Thanglianmanga(Hauhnar)
fapa Thanga hi kum 1993 ah khan a piang a, Aizawl leh Sairang inkar Vawngawn
khuaa piang a ni awm e. A tirah chuan, ‘Lalhmingthanga’ tiin a hming an sa awm
a. Tum khat chu a Pa damlaiin an Chawng a, an Chawng Zu chu a lo thur vek mai
a, chuta tang chuan thenkhatin ‘Chawngthura’ te an ti a, rei deuh thleng khan
‘Thangthura’ ti tawk te pawh an la awm. An chawn dawn niin naupang hovin an in
an rawn deng a, an deng nasa hle a. A pa chu luhka tlangah va chhuakin, ‘In va
ti nasa lutuk ve’ tiin nopang ho chu a va au va, a vanduai asiamin naupangho
lung rawn vawm pakhat chuan a lu-ah a deng a, a thi ta hlauh a ni an ti. Chuta tanga rei vak
lovah a nu chu an in lamah a kir leh a, Thanga chu naupang, nikhua pawh la hre
lo a nih lai atangin a lo fahrah ta a, a awm tleitu deuh ber chu a ni a ni awm
e. A nite khua Kawlkulha a awm lai chuan a rethei hle. A thiante chaw tlang ken
te hi, ‘Kuhte, I chaw kha mi eitir ve ang che aw’ a ti thin. Zokhawsang(tuna
Zemabawk kiang) lamah lo chhukin chuta a awm lai chuan Zawlbuk mei engah A AW a
zir tan a, Mizoram Lower Primary exam hmasa ber 1903 June ni 25 ah khan naupang
27 zingah pahnihna niin mark 500 ah mark 4151/2 a hmu a. Pathian
enkawlna leh Zosapte kaihhruaina hnuaiah a fel pawl deuh leh hmantlak mi tak a
o ni chho ta a. Mizo kohhran ding tir leh Mizoram sawrkar hun hmasa lama hming
lang pawl tak a ni thei ta a ni. Kum 1907 atangin 1911 thleng High School zirin
Shillongah a awm a, 1911 ah khan Calcutta University atangin Matric Certificate
a dawng a, Mizo zingah Matric(Entrance ni lo) pass hmasa ber a ni. Kum 1914 ah
Aizawl Mission Veng Kohhran upaah thlan a ni a, kum 1916 July ni 12 ah Phulpui
Lal Suakhnuna fanu Thangluahpuii nen an innei a, fanau malsawmna an dawng hle.
Hun rei tak chhung Bawrhsap Office ah Assistant Clerk leh Head Clerk hna a
thawh hnuin kum 1940 ah khan a pension a. Kum 1941 ah Lushai Trading Comapany a
din a, chu pawl chu vawiin thlengin a la ding nghe nghe a ni.
Mizo
kohhran leh sawrkarah hnuhma a ngah em em a, khawtlang thil- YLA leh thil danga
inhmang nasa mi a ni bawk. Tawngkam chhuak ngaihnawm lem lo, awihawm tak leh
nghet chet chawta thusawi mi a ni a. A thupui ber leh a damchhunga a
thahnemngaihna lam chu Mizo hnam hmasawnna leh thawvenna hi a ni. Kum 1957
April Ni 15 khan a tha leh zung a hman zawhna Zoram leh a chhunga Zofa- a
duhsak berte chu kalsanin Chatuan ramah a kal ta a, amahin –
Van
Jerusalem thar mawi tak,
Chu
chu engtiknge ka thlen ang?
Chumi
thlen chu ka nghakhlel hle,
Ka
thinlungin hmuh ka duh hle,
A lo tih ram chu a pan ta ni. Pu Pasena’n a tih angin
Pu Thanga hian Mizoram chhim leh Hmar hi a dung leh a vangin a pal chhuak vek
a. Chiang deuh zawka a chanchin kan chhui mek pawh zawh thuai a nih ka beisei
Comments
Post a Comment